Wrzesień 1939 roku w Białymstoku - dr Marek Kietliński

Jakie zmiany zaszły na terenie Białegostoku we wrześniu 1939 roku? Dlaczego sytuacja w Polsce była napięta, jaką rolę w polityce Niemiec pełnił Białystok i jak wyglądały ruchy oporu dowiedzą się Państwo z poniższego artykułu dr Marka Kietlińskiego.

Wrzesień 1939 – początki

Latem 1939 r. sytuacja w Polsce była napięta. Docierały niepokojące wieści z Niemiec. Białostocka prasa uderzała w alarmistyczne tony. W mieście trwały ćwiczenia Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Rozprowadzano maski ochronne. 25 sierpnia 1939 r. w całej Polsce padało hasło budowy schronów przeciwlotniczych. Wyznaczono kilkadziesiąt punktów w mieście. Po ogłoszeniu apelu zgłosiło się początkowo około 800 osób, których z czasem przybywało. Do budowy umocnień wzywały różne organizacje polskie działające w mieście, aktywne było stowarzyszenie Młodzieży Żydowskiej i Stowarzyszenie Polaków Wyznania Prawosławnego. Wszystkich interesowało wspólne bezpieczeństwo. W Białymstoku powstał Komitet Obywatelski na czele z wojewodą Henrykiem Ostaszewskim i prezydentem Sewerynem Nowakowskim. Miał się zająć zapewnieniem bezpieczeństwa mieszkańcom miasta. Składał się on z szeregu sekcji: propagandowej, techniczno-budowlanej, gospodarczej. Ksiądz dziekan Aleksander Chodyko odpowiadał za opiekę nad rodzinami. Przygotowywano się także do opieki nad żołnierzami. Przy białostockim magistracie działał Komitet Pogotowia Obywatelskiego, który prowadził przysposobienie mieszkańców do obrony kraju. Wszędzie widoczne były rozporządzenia Prezydenta Polski Ignacego Mościckiego dotyczące m.in. poboru dla wojska rowerów, koni, czy samochodów.

Atak Niemiec na Polskę

1 września 1939 r. do mieszkańców Białegostoku dotarły informacje o ataku Niemiec na Polskę. Z ukazujących się w następnych dniach gazet można się było dowiedzieć o wprowadzeniu przez polski rząd stanu wyjątkowego na obszarze całego państwa. Prezydent Rzeczypospolitej Ignacy Mościcki wprowadził stan wojenny na obszarze całego kraju. Nad miastem pojawiły się niemieckie samoloty, które zaatakowały okolice dworca kolejowego oraz koszary. W pierwszych dniach wojny życie toczyło się w miarę normalnie. W kinach wyświetlano filmy, wychodziła prasa, otwarte były sklepy. Nie przerwano nawet remontu Rynku Kościuszki.

Wobec napływających informacji o zbliżających się wojskach niemieckich władze w Białymstoku postanowiły ewakuować część urzędów na wschodnie obszary II Rzeczypospolitej. Na podstawie dokumentów znajdujących się w zasobie Archiwum Państwowego w Białymstoku możemy odtworzyć losy białostoczan w tamtym dramatycznym czasie. Aleksander Wieczorek - inżynier chemik, podporucznik rezerwy Wojska Polskiego przydzielony został do Instytutu Technicznego Uzbrojenia, następnie ewakuowany wraz z całym Instytutem na Litwę. 17 września 1939 r. został zatrzymany przez władze sowieckie w okolicach Wilna, przebywał w obozie jenieckim w Kozielsku – rozstrzelany wiosną 1940 r. (ostatni list z obozu przesłał 5 marca 1940 r.).

Franciszek Rymaszewski funkcjonariusz II Komisariatu Policji Państwowej w Białymstoku wyznaczony został do konwojowania Archiwum Komendy Wojewódzkiej Policji Państwowej w Białymstoku. Pod koniec września 1939 r. na Polesiu dostał się do niewoli sowieckiej (prawdopodobnie taki sam los spotkał konwojowane akta), umieszczony w został obozie jenieckim w Ostaszkowie i następnie zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD (ostatnią kartkę z obozu przesłał pierwszego lutego 1940 r.).

Nieistotny w polityce Niemiec Białystok

Białystok nie był brany pod uwagę jako znaczący punkt strategiczny we wrześniu 1939 r. Władze polskie nie planowały organizacji obrony miasta. Było tu zaplecze aprowizacyjne i medyczne (przyjmowano licznych rannych) dla walczących na innych odcinkach frontu wojsk polskich. Oddziały wojskowe zostały skierowane na inne obszary Polski. 42. Pułk Piechoty, pod dowództwem ppłk. Wacława Malinowskiego, stoczył walki pod Ostrołęką, Myszyńcem, Nowogrodem i Andrzejewem. Podlaska Brygada Kawalerii pod dowództwem gen. bryg. Ludwika Kmicica-Skrzyńskiego wchodziła w skład Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew” gen. bryg. Czesława Młota-Fijałkowskiego. Ubezpieczała kierunek na Łomżę i Nowogród. Na Westerplatte walczyło 7 żołnierzy (obsługujących armatę 75 mm) 14 Dywizjonu Artylerii Konnej pod dowództwem kapitana Eugeniusza Grabowskiego. W Białymstoku pozostały jedynie niewielkie oddziały wojskowe mające charakter jednostek rezerwowych.

Niemcy również nie traktowali kierunku uderzeniowego na Białystok jako istotnego. Do zajęcia miasta wyznaczone zostały oddziały Brygady Fortecznej „Lotzen”, wydzielone z głównego trzonu uderzeniowego XIX Korpusu Pancernego gen. Guderiana. Zorganizowana naprędce, przez ppłk. Zygmunta Szafranowskiego, obrona miasta polegać miała na zatrzymaniu oddziałów niemieckich na przedpolach Białegostoku. Jednak po nawiązaniu kontaktu bojowego, do którego doszło 15 września w rejonie Wysokiego Stoczku i Marczuka i po kilkugodzinnych walkach, żołnierze polscy, uznając przewagę wroga, wycofali się na wschód, opuszczając miasto. Niemcy, znając jednak tajne ustalenia Paktu Ribentropp – Mołotow z 23 sierpnia 1939 r., nie podejmowali istotnych kroków administracyjnych. Oczekiwano na kolejne rozkazy i decyzje, w której strefie okupacyjnej – niemieckiej czy sowieckiej, ostatecznie pozostanie Białystok. W ciągu kilku dni Niemcy rozstrzelali kilkunastu mieszkańców narodowości żydowskiej, a na dziedzińcu Szkoły Podstawowej nr 1 zamordowali kolejnych 8 osób, w tym harcerza Wacława Siedleckiego.

Przekazanie miasta Sowietom

22 września 1939 r. w Pałacu Branickich odbyło się spotkanie oficerów niemieckich z oficerami sowieckimi. Nastąpiło uroczyste przekazanie miasta Rosjanom. Na ulicy Lipowej minęły się oddziały niemieckie i sowieckie. Jak miała pokazać najbliższa przyszłość, Białystok odegrał bardzo istotną rolę w sowieckich planach okupacyjnych. To tutaj zlokalizowana została najważniejsza administracja. Władze sowieckie przeprowadziły wybory, a następnie obrady Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Białorusi. Jako miejsce obrad zgromadzenia wybrano świeżo oddany do użytku budynek teatru – Domu Ludowego im. Józefa Piłsudskiego. Zgromadzenie Ludowe Zachodniej Białorusi liczące 281 delegatów w dniach 28-30 października 1939 r. wystosowało do władz najwyższych Związku Sowieckiego „prośbę” o przyłączenie podbitych ziem do ZSRS. Białystok stał się częścią Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad.
Już od pierwszych dni swoich rządów władze sowieckie obowiązkowej rejestracji poddały  zarówno osoby cywilne, jak i wojskowe. Rozpoczęły się ich aresztowania. Poniżej prezentuję listę niektórych osób sporządzoną na podstawie dokumentów przechowywanych w Archiwum Państwowym w Białymstoku:

Funkcjonariusze Policji Państwowej:

Domański Kazimierz – posterunkowy; Gorelik Piotr – przodownik; Gregorczuk Aleksander; Hyzicki Edward; Joćko Michał; Kaczorowski Stanisław – przodownik; Kochaniak Ludwik – st. posterunkowy; Kondracki Stefan – st. posterunkowy; Olszewski Władysław – st. posterunkowy (III Komisariat w Białymstoku); Paciukiewicz Antoni – plutonowy; Piotrowicz Wacław – plutonowy; Pluta Wojciech – st. posterunkowy; Rymaszewski Franciszek – st. posterunkowy; Sabatowski Franciszek – przodownik; Staniszewski Edward; Tomczak Józef; Unger Wacław – podkomisarz; Węgrzyński Władysław – przodownik; Witkowski Tadeusz – plutonowy; Wróbel Kazimierz – st. posterunkowy; Wtulich Jan – przodownik; Żołnierze Wojska Polskiego: Borys Władysław – lotnik 5 Pułku Lotniczego w Lidzie; Cieśla Edward; Gryniewicz Grenadiusz; Karakiewicz Henryk Zenon Seweryn – kpt. WP; Kubala Józef – oficer rez. WP; Machnacz Zygmunt – kpt. WP; Mańkowski Kazimierz; Marecki Ferdynand – por. rez. WP, nauczyciel; Maszko Władysław – ppor. rez. WP, mierniczy przysięgły; Muliński Antoni Ignacy – kpt. 42 pp w Białymstoku; Olszyński Roman – por. 42 pp w Białymstoku; Pawłowski Piotr – pchor. WP; Pietrzycki Mieczysław – 5 Pułk Lotniczy w Lidzie; Pietrzyk Marek – Korpus Ochrony Pogranicza; Profic Stanisław Józef – mjr WP; Prystrom Leonard – ppor. WP; Salmonowicz Stefan – lekarz; Skalimowski Adam – ppor. Korpusu Ochrony Pogranicza; Sucharski Czesław – oficer rez. WP, 42 pp w Białymstoku; Trzpis Jan – st. wach. Żandarmerii WP, jeden z obrońców Wilna; Wasiak Wacław – por. 42 pp w Białymstoku; Wieczorek Aleksander – Instytut Techniczny Uzbrojenia; Wykpisz Stanisław – ppor. rez. WP, 42 pp w Białymstoku, aplikant w Sądzie Okręgowym w Białymstoku.

Organizowanie oporu

Do miasta napłynęła duża liczba uchodźców z zachodnich terenów państwa polskiego, głównie ludności żydowskiej. Dramatyczna była sytuacja lokalowa, nowi dygnitarze sowieccy, coraz liczniej przybywający do miasta, rekwirowali na swoje potrzeby pokoje, nawet całe mieszkania, nie licząc się z protestami dotychczasowych właścicieli. Uciekinierzy, którzy opuścili swoje domy w obawie przed represjami ze strony wojsk niemieckich, w Białymstoku pozbawieni zostali mieszkań i podstawowych środków do życia. Władze komunistyczne, próbując sobie poradzić z olbrzymią masą uciekinierów, postanowiły już w październiku znaczną ich liczbę wysiedlić do Związku Sowieckiego. Pomiędzy 25 a 30 październikiem 1939 r., deportowano z Białegostoku tzw. bieżeńców, czyli najczęściej Żydów. Zniesiono wszystkie święta państwowe i kościelne obowiązujące w II Rzeczypospolitej. Zarządzono przejście na moskiewską strefę czasową, co spowodowało przesunięcia czasu o dwie godziny. Zrównanie wartości złotówki i rubla w krótkim czasie przyczyniło się do ogołocenia sklepów ze wszelkich towarów. Jednocześnie wprowadzono zakaz robienia zapasów spożywczych, traktując to jako podlegający karze przejaw spekulanctwa. Na ulegającą ciągłemu pogorszeniu dramatyczną sytuację gospodarczą nakładały się coraz silniejsze represje.

Były też próby zorganizowania w Białymstoku ruchu oporu. W końcu września 1939 r. przybył do Białegostoku ppłk Franciszek Ślączka – przedstawiciel gen. Józefa Olszyny-Wilczyńskiego. Nie udało mu się zorganizować oddziału partyzanckiego. W mieście istniała konspiracja harcerska na czele której stał Gabriel Pietraszewski. Łącznikiem był Ryszard Kaczorowski (aresztowany przez NKWD i skazany na karę śmierci, ocalał, był żołnierzem II Korpusu gen. Władysława Andersa, ostatnim prezydentem II RP na uchodźstwie).

 

Bibliografia:
Dobroński Adam, Białystok.
Historia miasta, Białystok 2001.
Jarmolik Włodzimierz, O
bywatele, do łopat! Szykujmy schrony!, Kurier Poranny z 25 sierpnia 2017.
Kietliński Marek, Śleszyński Wojciech,
Pomiędzy Dawnym a nowym Białymstokiem, Białystok 2014.
Samarski Bartłomiej,
Zaginieni, Białystok 2011.
Boćkowski Daniel,
Białystok w czasie okupacji niemieckiej, [w:] „Historia Białegostoku”, Redaktor naukowy Adam Czesław Dobroński, Białystok 2012.
Śleszyński Wojciech,
Okupacja sowiecka na Białostocczyźnie w latach 1939-1941. Propaganda i indoktrynacja, Białystok 2001.

 

Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP.