Proklamacja niepodległości Białorusi 25 marca 1918 roku

O białoruskim ruchu narodowym i setnej rocznicy odzyskania przez Białoruś niepodległości dowiedzą się Państwo w artykule naukowym profesora Olega Łatyszonka, do którego lektury serdecznie zapraszamy.

Białoruski ruch narodowy zrodził się w latach 80. XIX w., jednakże trwałe formy instytucjonalne przybrał dopiero na początku XX w. W czasie rewolucji 1905 roku zaczęto domagać się już autonomii Białorusi ze stolicą w Wilnie. Przywódcy tegoż ruchu, bracia Iwan i Anton Łuckiewiczowie, myśleli jednak (zarówno wówczas, jak i długo jeszcze potem) o autonomii całości ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego, a nie wyłącznie Białorusi.

Rozwój białoruskiego ruchu narodowego utrudniał podział wyznaniowy Białorusinów na prawosławnych i katolików. Osób prawosławnych było kilkakrotnie więcej, lecz katolicy byli lepiej wykształceni, stąd też wśród działaczy narodowych odgrywali niewspółmiernie wielką do swej liczebności rolę. Białoruscy działacze dążący do unarodowienia katolickich chłopów, napotykali na swojej drodze konkurencję ze strony działaczy polskich, którzy uważali wszystkich katolików na ziemiach białoruskich za Polaków. Natomiast Polacy z aprobatą spoglądali na białoruską działalność wśród prawosławnych, bo upatrywali w tym wznoszenie barier przeciwko rusyfikacji ludności kraju.

I wojna światowa na terenie Białorusi

Przed I wojną światową ruch białoruski rozwijał się dość szybko, niemniej jednak daleko mu było do ogarnięcia swym wpływem całej ludności posługującej się językiem białoruskim. Najszybciej rozwijał się na mieszanych wyznaniowo terenach między Mińskiem i Wilnem, wolniej na Podlasiu i Polesiu Zachodnim; wschód Białorusi pozostawał w zasadzie poza jego zasięgiem.

Rozwój wydarzeń na frontach I wojny światowej miał dla Białorusi bardzo poważne konsekwencje. Do armii carskiej zmobilizowano setki tysięcy Białorusinów, ponad połowę ludności męskiej w wieku produkcyjnym. Latem 1915 r. Niemcy przełamali front rosyjski w Królestwie Polskim. Wycofujące się wojska rosyjskie przyjęły taktykę „spalonej ziemi”. Najpierw ewakuowano urzędy i fabryki, wysadzano w powietrze mosty, zrywano linie telegraficzne. Najgorszy był jednak rozkaz przymusowej ewakuacji całej ludności chrześcijańskiej (Żydów w Rosji nie chciano). O ile ze względu na szybkość niemieckiej ofensywy ludność Królestwa Polskiego dotknęło to tylko w pewnym stopniu, o tyle z guberni grodzieńskiej Rosjanie wywieźli pod przymusem 800 tys. ludzi, a ogółem z Białorusi 1 600 tys., w ogromnej większości prawosławnych Białorusinów. Rosjanie zatrzymali Niemców dopiero na wchód od linii Dyneburg (obecnie Daugavpils)-Baranowicze-Pińsk-Łuck. Białoruś stała się areną zawziętych zmagań ogromnych armii, a liczba obcych żołnierzy na jej terytorium przewyższyła liczbę mężczyzn-Białorusinów.

Niemcy nie mieli określonej koncepcji co do przyszłości okupowanych ziem. Z części utworzyli tzw. Ober-Ost, w skład którego wchodziła Litwa, Kurlandia i okręg białostocko-grodzieński. Tylko obszar Ober-Ostu zamierzali oderwać od Rosji. Ogromna większość okupowanych ziem białoruskich znalazła się poza Ober-Ostem, w strefie przyfrontowej, którą Niemcy zamierzali zwrócić Rosji po zawarciu traktatu pokojowego.

Związek Niepodległości i Niepodzielności Białorusi

W Wilnie pozostali bracia Łuckiewiczowie, którzy postawili na kartę niemiecką. Przyłączyła się do nich garstka białoruskich działaczy. Możliwości rozwoju ruchu narodowego były minimalne ze względu na fizyczną nieobecność ludności białoruskiej. Tam, gdzie przypadkiem pozostały jakieś jej skupiska, zakładano szkoły. Działalność oświatowa była głównym polem działania, niemniej jednak Łuckiewiczowie próbowali przekonać Niemców aż do końca stycznia 1918 r. do odbudowy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Chcieli wierzyć, że ideę tę poprą zarówno Litwini, jak i Polacy. Jednakże jedni i drudzy myśleli już wówczas o budowie własnych państw narodowych. Korzyść w tym widzieli także Niemcy. W 1916 r. wydano tzw. Akt 5 listopada, powołujący Królestwo Polskie jako państwo samodzielne i rządzone przez samych Polaków. W obozie Legionów Polskich w Baranowiczach odbyła się uroczysta proklamacja Polski na tych terenach. Natomiast działacze litewscy, chcąc przeciwdziałać poszerzeniu wpływów polskich na wschód, w grudniu 1916 r. złożyli władzom w Berlinie memoriał, w którym postulowali odbudowę Wielkiego Księstwa Litewskiego ze stolicą w Wilnie. Niemniej jednak miało to być litewskie państwo narodowe, a nie litewsko-białoruskie państwo federacyjne. Widząc to, białoruski działacz Wacław Łastwowski zerwał współpracę z braćmi Łuckiewiczami i w 1917 r. założył Związek Niepodległości i Niepodzielności Białorusi. Tak więc to Łastowskiemu należy się palma pierwszeństwa w głoszeniu idei niepodległości Białorusi.

Białoruska Republika Ludowa

Sytuacja uległa zasadniczej zmianie po rewolucji lutowej 1917 r. w Rosji. Po pierwsze, stała się możliwa działalność polityczna na terenie Białorusi, dotychczas zakazana przez władze carskie. W marcu powstał w Mińsku Białoruski Komitet Narodowy, później Centralna Rada Białoruskich Partii i Organizacji i wreszcie w październiku Wielka Rada Białoruska. Rada wzywała do zawarcia pokoju z Niemcami, zjednoczenia ziem białoruskich i utworzenia demokratycznej republiki białoruskiej sfederowanej z Rosją. Rosyjski Rząd Tymczasowy pozostawał głuchy na postulaty Białorusinów. Dopiero władze bolszewickie po przewrocie 7 listopada (ze względu na różnice w kalendarzu znanym jako rewolucja październikowa), pozwoliły na zwołanie I Zjazdu Wszechbiałoruskiego w połowie grudnia 1917 r. Zjazd zdążył uchwalić 18 grudnia przejęcie władzy na Białorusi, po czym został rozpędzony przez bolszewickie władze Zachodniego Obwodu i Frontu. Część białoruskich działaczy, zwłaszcza wojskowych, aresztowano, a Rada Zjazdu zeszła do podziemia.

18 lutego 1918 r. Niemcy, chcąc zmusić bolszewików do podpisania traktatu pokojowego, ruszyli na wschód. Na wieść o zbliżaniu się wojsk niemieckich w Mińsku powstali zarówno Białorusini, jak i Polacy i przepędzili bolszewików. 21 lutego Rada Zjazdu ogłosiła się tymczasową władzą na Białorusi i utworzyła rząd z Jazepem Waronką na czele. 25 lutego do miasta wkroczyli Niemcy i rozbroili oddziały białoruskie, a polskie odesłali do Bobrujska, gdzie stacjonował Korpus Polski pod dow. gen. Dowbór-Muśnickiego. Wojska niemieckie doszły do Dniepru i Dźwiny, zajmując większą część Białorusi.

Chociaż nie uznawana przez Niemców, Rada Zjazdu działała nadal, ogłaszając 9 marca powstanie Białoruskiej Republiki Ludowej, lecz nie przesądzając o jej związkach z innymi państwami, sama zaś wkrótce przemianowała się na Radę BRL. Niebawem do Mińska przybyli działacze białoruscy z Wilna z Antonem Łuckiewiczem na czele. Przyniosło to wzmocnienie tendencji niepodległościowych w Radzie BRL. Po długiej dyskusji Rada przyjęła nad ranem 25 marca 1918 r. akt niepodległości Białorusi i zerwania więzów z Rosją. Uznała także za nieważny traktat brzeski, który prawie całą Białoruś oddawał Rosji Sowieckiej (zawarte przy okazji przez Niemcy traktaty z Litwą i Ukrainą oddawały znaczną część ziem białoruskich także i tym państwom). Kierownictwo białoruskiego rządu przekazano po pewnym czasie Iwanowi Seredzie, Romanowi Skirmuntowi, a potem A. Łuckiewiczowi, jednak nie zdołali oni uzyskać uznania państwowości BRL ani przez Niemcy, ani przez żaden inny kraj.

Wpływ losów wojny na ostateczny kształt Państwa Białoruskiego

Mimo iż Niemcy nigdy nie uznały niepodległości BRL, niemieckie władze wojskowe przekazały rządowi białoruskiemu część kompetencji, a zwłaszcza administrację samorządową oraz zarząd nad handlem, przemysłem, oświatą i opieką społeczną itp. (ale tylko na terenie drugiej okupacji). Niestety, Niemcy nie pozwolili na organizację białoruskiego wojska, co miało fatalne znaczenie dla obrony niepodległości Białorusi..

Nie wiadomo, jak potoczyłyby się losy BRL, gdyby Niemcy wyszły zwycięsko z I wojny światowej. Klęska na froncie zachodnim i rewolucja w kraju skłoniła Niemców do przekazania okupowanych ziem Rosji Sowieckiej. Widząc rozwój sytuacji na Białorusi, bolszewicy poczuli się zmuszeni do utworzenia własnej formy państwowości białoruskiej: Socjalistycznej Sowieckiej Republiki Białorusi, proklamowanej w Smoleńsku 1 stycznia 1919 r. Wkrótce jednak tę republikę połączono z podobną republiką litewską, tworząc Socjalistyczną Sowiecką Republikę Litwy i Białorusi, zwaną w skrócie Litbiełem. We władzach Litbiełu nie było ani jednego Białorusina.

Rząd Białoruskiej Republiki Ludowej ewakuował się do Wilna, a potem do Grodna, gdzie na kilka miesięcy powstał białoruski ośrodek narodowy, formalnie podległy Republice Litewskiej, a chroniony przez wojska niemieckie.

Dzień wolności

Po zajęciu ziem białoruskich przez wojska polskie doszło do rozłamu w białoruskim ruchu narodowym. Niechętna Polakom część działaczy utworzyła emigracyjny rząd BRL pod przywództwem Wacława Łastowskiego, który osiadł w Kownie, część zaś pod kierownictwem Antona Łuckiewicza kontynuowała współpracę z Polską. Latem 1920 r. po zajęciu Mińska władze sowieckie ponownie ogłosiły utworzenie Socjalistycznej Sowieckiej Republiki Białorusi. Jesienią tegoż roku pod osłoną armii gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza powstał w Mozyrzu kolejny rząd BRL, lecz utrzymał się tylko kilka tygodni. I wreszcie istnienie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej oficjalnie uznano w polsko-sowieckim traktacie ryskim w 1921 r.

Odtąd aż po dzień dzisiejszy za władze niepodległej BRL uważały i uważają się kolejne Rady BRL na wygnaniu (jej prezydentem jest obecnie Iwonka Surwiła). Niemniej jednak dzień 25 Marca jako największe święto narodowe obchodzono już w rok po proklamacji niepodległości, najhuczniej w Litwie Środkowej gen. Żeligowskiego w 1921 r., bo nawet z paradą wojskową. Świętowano legalnie w międzywojennej Polsce i nielegalnie w ZSRS, nawet w więzieniach i łagrach. Po II wojnie światowej legalnie już tylko na emigracji. Mimo iż niepodległa Republika Białoruś przyjęłą w 1991 r. symbole BRL: biało-czerwono-białą flagę i herb Pogoń, nie ustanowiono wówczas 25 Marca świętem państwowym. Pod władzą Aleksandra Łukaszenki to święto, jako Dzień Wolności, stało się okazją do antyreżimowych demonstracji, rozpędzanych w brutalny sposób.

Dopiero w stulecie proklamowania niepodległości Białoruskiej Republiki Ludowej władze państwowe zorganizowały poświęconą temu wydarzeniu wystawę, na której można było zobaczyć m. in. oryginały najważniejszych aktów wydanych przez Radę BRL i fotografie jej wybitnych działaczy. Zorganizowano także z tej okazji skromną konferencję w Akademii Nauk Białorusi i zezwolono na wielki koncert w Mińsku, na który pieniądze zebrano społecznie. I chociaż związane z tymi wydarzeniami nadzieje na zmianę stosunku władz do białoruskiego dziedzictwa narodowego wkrótce przygasły, jest rzeczą oczywistą, że 25 Marca jest dla Białorusinów rozsianych po całym świecie najważniejszym świętem narodowym. Świadczą o tym uroczyste obchody 100-lecia Białoruskiej Republiki Ludowej w Białymstoku, Warszawie, Wilnie, Pradze, Nowym Jorku, Toronto, Melbourne i dziesiątkach innych miast na kilku kontynentach.

 

Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP.