Sto lat niepodległości na Ukrainie

Kontynuując serię publikacji naukowych dotyczących roku 2018 roku jako jubileuszu odzyskania niepodległości, dzisiaj zapraszamy do lektury tekstu profesora Olega Łatyszonka dotyczącego historii stulecia niepodległości na Ukrainie.

Przed I wojną światową Ukraińcy byli poddani dwum imperiom: Rosyjskiemu i Austro-Węgierskiemu. W imperium Rosyjskim dzisiejsi Ukraińcy oficjalnie nosili miano Małorosjan, a Ukraina jako Małorosja miała być nieodłączną częścią dziedzictwa rosyjskich imperatorów. Natomiast w należącej do Austro-Węgier Galicji, Bukowinie i Rusi Zakarpackiej tradycyjnie używano nazwy Rusini. Podział ludności ukraińskiej między dwa imperia niósł za sobą także podział wyznaniowy – Ukraińcy w Rosji byli prawosławni, natomiast w Austro-Węgrzech wyznawali grekokatolicyzm (poza prawosławną Bukowiną).

Na początku XX w. ukraiński ruch narodowy miał już za sobą długą drogę. Ukraińcy nigdy nie zapomnieli tradycji kozackiej, żywej przede wszyskim na terytorium tzw. Hetmanatu, który długo zachowywał autonomię w Imperium Rosyjskim. W połowie XIX w. w Kijowie powstało tajne Bractwo Cyrylo-Metodejskie, którego członkowie marzyli o autonomii Ukrainy w ramach federacji słowiańskiej. Z Bractwem związany był Taras Szewczenko, ukraiński wieszcz narodowy, który upowszechnił nazwę Ukraina w miejsce dotychczasowej Małorosja. Natomiast w Galicji w okresie Wiosny Ludów działała we Lwów Główna Rada Ruska.

W okresie liberalizacji carskiego reżimu w wyniku klęski w wojnie krymskiej Ukraińcy poczynili znaczne postępy w dziedzinie oświaty w języku ukraińskim. Powstały wówczas ukraińskie organizacje społeczno-polityczne zwane Hromadami. Niestety, ukraińskie osiągnięcia nie przetrwały represji po powstaniu styczniowym. Ukraińscy przywódcy skupieni wokół peterburskiego czasopisma „Osnowa” odnieśli się do powstania krytycznie, a ukraińscy chłopi wręcz wrogo, niemniej jednak władze rosyjskie zakazały druku podręczników w języku ukraińskim, pozwalając tylko na wydawanie literatury pięknej. Warunki te zaostrzył jeszcze tzw. akt emski 1876 r., w którym zakazano nie tylko drukowania książek w języku ukraińskim w Imperium Rosyjskim, lecz także przywożenia ich z zagranicy. Przywódcy kijowskiej Hromady z Michajło Drahomanowem na czele udali się wówczas na emigrację.

Samostijna Ukraina

W Galicji po Wiośnie Ludów władze austriackie porozumiały się z Polakami kosztem Rusinów. Część galicyjskiej ruskiej inteligencji opowiedziała się wówczas za przynależnością do narodu rosyjskiego (tzw. moskalofile). Niemniej jednak w latach 80. rozpoczął się szybki i nieprzerwany rozwój ukraińskiego ruchu narodowego. Na przełomie XIX i XX w. ukraińskie poczucie narodowe zawładnęło większością ludności ruskiej w Galicji.

Pod koniec XIX stulecia na Ukrainie Naddnieprzańskiej i w Galicji działało już kilka partii ukraińskich, w większości odwołujących się do idei socjalistycznych, lecz także, co najważniejsze, federacyjnych, a nawet niepodległościowych. W 1900 roku Mykoła Michnowski rzucił hasło „Samostijnej Ukrainy”, czyli „jednej, niepodzielnej, wolnej, niepodległej Ukrainy od Karpat po Kaukaz”.

Działalność ukraińska szczególnie wielkie postępy poczyniła w Galicji. W przeddzień I wojny światowej było tu trzy tysiące ukraińskich szkół elementarnych, sześć gimnazjów państwowych i kilkanaście prywatnych; na Uniwersytecie Lwowskim istniało dziesięć ukraińskich katedr. Towarzystwo oświatowe „Proswita” miało 77 filii i trzy tysiące czytelni. Ogólnoukraińskie znaczenie miała działalność lwowskiego Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki. Bazę ekonomiczną tej działalności stanowiło ponad 500 organizacji pożyczkowych, sklepów spółdzielczych i spółek sprzedających produkty rolne, koordynowana i wspierana przez krajowe instytucje finansowe. Duchowe przywództwo galicyjskich Ukraińców sprawował grekokatolicki metropolita Andrej Szeptyćky. Tak więc w Galicji ukształtowało się pełnowymiarowe ukraińskie społeczeństwo.

Na Ukrainie Naddnieprzańskiej nie było podobnych możliwości działania, niemniej jednak w okresie liberalizacji reżimu w wyniku rewolucji 1905 r. w I Dumie Państwowej Ukraińskie Koło Parlamentarne skupiło 45 spośród 102 posłów wybranych na Ukrainie. Ich wspólnym celem była autonomia ziem ukraińskich. Mimo iż wkrótce nastąpiła rosyjska reakcja, dążąca do całkowitego zniszczenia ukraińskiego ruchu narodowego, jego sukcesy, nawet te przejściowe, świadczą o gotowości ludności ukraińskiej do stania się narodem.

Siła militarna

W czasie I wojny światowej do armii rosyjskiej zmobilizowano 3,5 miliona Ukraińców, a do austro-węgierskiej – 300 tysięcy. Na ziemiach ukraińskich przez cały czas toczyły się działania wojenne. Już na początku września 1914 r. Rosjanie zdobyli Lwów, a do końca tego roku opanowali Galicję i Bukowinę oraz część Zakarpacia. W I połowie 1915 r. Austriacy odzyskali Lwów i nawet wkroczyli na Wołyń. Latem 1916 r. Rosjanie kontratakowali na Wołyniu i w Galicji, lecz zostali powstrzymani. Ukraińcy przywódcy w Imperium Rosyjskim uważali, że należy poprzeć jego wysiłki wojenne, gdyż jednym z celów tej wojny było przyłączenie do Imperium ziem „ruskich” pozostających w granicach imperium habsburskiego, a tym samym zjednoczenie narodu ukraińskiego. Natomiast w Galicji powstała Ukraińska Rada Główna, która zaczęła formować oddziały Ukraińskich Strzelców Siczowych, by walczyć po stronie Austro-Węgier o wyzwolenie Ukrainy spod panowania rosyjskiego.         

Sytuacja uległa zasadniczej zmianie po rewolucji lutowej 1917 r. w Rosji. 2 marca obaleno cara. Już 17 marca powstała Centralna Rada w Kijowie, na czele której stanął Michajło Hruszewski. Latem Rada proklamowała narodową i terytorialną autonomię oraz utworzyła ukraiński rząd. Podczas wyborów do Ogólnorosyjskiego Zgromadzenia Ustawodawczego ukraińskie partie zdobyły 5 mln głosów, wyprzedając wszystkie partie rosyjskie na Ukrainie. Po przewrocie bolszewickim Rada ogłosiła utworzenie Ukraińskiej Republiki Ludowej, która miała stać się częścią federacyjnej Republiki Rosyjskiej. W odpowiedzi bolszewicy powołali w grudniu swój rząd w Charkowie. Pod koniec stycznia 1918 r. byli już pod Kijowem.

Rząd URL podjął rozmowy pokojowe z Niemcami i Austro-Węgrami (oraz ich sojusznikami Bułgarią i Turcją) w Brześciu. 25 stycznia Rada proklamowała zerwanie związku z Rosją i pełną niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej. Traktat pokojowy podpisano 9 lutego. Na podstawie traktatu Niemcy i Austro-Węgry przekazywały URL Chełmszczyznę i południową część Podlasia, a w tajnej klauzuli tego dokumentu Austro-Węgry zobowiązywały się do wyodrębnienia Galicji Wschodniej wraz ze Lwowem i Przemyślem jako osobnego kraju koronnego monarchii. Państwa centralne zobowiązały się do okazania URL pomocy militarnej w zamian za milion ton zboża, które Ukraińcy zobowiązywali się dostarczyć Niemcom i Austro-Węgrom do końca czerwca 1918 roku.

Dzień później bolszewicy zdobyli Kijów, ale 18 lutego rozpoczęła się ofensywa wojsk państw centralnych, w wyniku której zajęto całą Ukrainę, większość Białorusi oraz Łotwę i Estonię.

Mocarstwa centralne zmusiły w ten sposób Rosję Sowiecką do podpisania traktatu zawartego również w Brześciu. Traktat stanowił o wycofaniu się Rosji z wojny i zerwaniu sojuszu z Ententą. Rosja została zobowiązała się także do zdemobilizowania całej armii i m. in. do zawarcia pokoju z Ukrainą.

Zachodnia Republika Ludowa

Współpraca Niemców z rządzącymi Ukraińską Republiką Ludową socjalistami nie układała się pomyślnie, wobec czego poparli oni przeprowadzony 29 kwietnia zamach pułkownika Pawła Skoropadśkiego, którego zwolennicy ogłosili hetmanem całej Ukrainy. Ukraińską Republikę Ludową przemianowano na Państwo Ukraińskie. Ukraińscy socjaliści w odpowiedzi rozpoczęli powstanie. W połowie listopada powołali rząd powstańczy, tzw. Dyrektoriat, z Symonem Petlurą i Wołodymyrem Wynnyczenko na czele. W grudniu Niemcy oddali powstańcom Kijów.

Jesienią 1918 r. klęska państw centralnych w wojnie z Ententą na zachodzie stawała się coraz bardziej widoczna. W październiku powstała Ukraińska Rada Narodowa we Lwowie pod przewodnictwem Ewhena Petruszewycza. Nocą z 30 na 31 października ukraińskie oddziały opanowały Lwów, gdzie 9 listopada proklamowano Zachodnioukraińską Republikę Ludową. Ukraińcy po trzech tygoniach musieli wycofać się ze Lwowa, niemniej jednak państwo zachodnioukraińskie wykazało wielką zdolność przetrwania. Jego tymczasową stolicą stał się Tarnopol. 22 stycznia 1919 r. ogłoszono połączenie z ZURL z URL i powstanie jednej i niepodzielnej Ukrainy. Niestety, już 2 lutego bolszewicy zajęli Kijów, a rząd URL wycofał się do Kamieńca Podolskiego. Jednocześnie ukraińskie władze galicyjskie odrzuciły kompromisowe propozycje Ententy uznania państwa ukraińskiego w Galicji (ale bez Lwowa i Borysławsko-Drohobyckiego Zagłębia Naftowego) i wznowiły wojnę z Polską. Skończyło się to klęską Ukraińskiej Armii Galicyjskiej, która wycofała się za Zbrucz, na terytorium URL. 28 czerwca 1919 w Wersalu został podpisany traktat pokojowy pomiędzy państwami zwycięskiej w I wojnie Ententy i pokonanymi Niemcami. Traktat nie regulował targanej wojną domową Rosji i statusu Białorusi, Ukrainy i Litwy.

Latem 1919 r. wojska URL, wsparte przez Ukraińską Armię Galicyjską i oddziały białogwardyjskie gen. Denikina zajęły Kijów, który ostatecznie przekazano tym ostatnim. Sojusz okazał się krótkotrwały. Na tyłach armii Denikina wybuchło powstanie chłopskie, przeciwko niemu wystapiły też wojska ukraińskie. Wojska ukraińskie zdziesiątkowała jednak epidemia tyfusu, pozbawiając je zdolności bojowej. 17 listopada do Kamieńca Podolskiego, ostatniej stolicy URL, wkróczyły wojska polskie, nie napotykając oporu. Petlura zdecydowany już był podjąć walkę przeciwko Rosji w sojuszu z Polską. 22 kwietnia 1920 r. podpisano układ Piłsudskiego z Petlurą, na mocy którego rząd ukraiński zrzekał się na rzecz strony polskiej Galicji Wschodniej, zachodniej części Wołynia oraz Polesia, Chełmszyczny i Podlasia. Konsekwencją układu była podjęta pod koniec kwietnia 1920 r. wyprawa kijowska, w której wojska polskie wspierały oddziały ukraińskie. Sojusznicy zajęli Kijów, lecz sowiecka kontrofensywa doprowadziła do pośpiesznego odwrotu wojsk polskich i ukraińskich. Zwycięstwo nad bolszewikami w bitwie warszawskiej zapewniło dalsze istnienie państwa polskiego, które nie było już jednak zainteresowane dalszym prowadzeniem wojny. Rozpoczęły się rozmowy pokojowe w Rydze. Podczas ich trwania Petlura podjął ostatnią próbę zmiany sytuacji poprzez porozumienie z białogwardyjska armią gen. Wrangla, alczącą na południu Ukrainy. Wyprawa armii ukraińskiej na Podole zakończyła się jednak ostateczną klęską i jej internowaniem na terytorium Polski.

Pokój

18 marca 1021 r. podpisano w Rydze traktat pokojowy między Rosją Sowiecką i Ukraińską Socjalistyczną Republiką Sowiecką a Polską. Granicę między tymi państwami poprowadzono w przybliżeniu w ten sam sposób, co w układzie Piłsudski-Petlura. W 1923 r. Rada Ambasadorów państw Ententy uznała suwerenność Polski nad Galicją Wschodnią, pod warunkiem nadania jej autonomii (czego strona Polska nie dotrzymała).

Ówczesna walka o niepodległość Ukrainy, chociaż zakończyła się niepowodzeniem, nie poszła na marne. Zwycięscy bolszewicy musieli uznać istnienie narodu ukraińskiego i utworzyć Ukraińską Socjalistyczną Republikę Sowiecką. W 1991 r. Ukraina ogłosiła niepodległość i przyjęła państwową symbolikę Ukraińskiej Republiki Ludowej: herb Tryzub (trójząb Rurykowiczów), hymn i błękitno-żółtą flagę. Dzisiaj pod tą flagą Ukraińcy znów bronią swojego kraju przed rosyjską agresją.